Author :
Abstract
Bu çalışma, Aristoteles’in ahlak felsefesinde merkezi bir konuma sahip olan dostluk (philia) kavramını, yalnızca sosyal, psikolojik veya politik bir olgu olarak değil, metafiziksel arka planı ve ontolojik gerekliliği bağlamında ele almayı amaçlamaktadır. İnsanı doğası gereği "siyasal bir hayvan" (zoon politikon) olarak tanımlayan Aristoteles, bireyin nihai amacı olan mutluluğa (eudaimonia) erişmesinde dostluğu, sıradan bir haz aracı olmanın ötesinde, zorunlu bir dışsal iyilik ve aynı zamanda bir erdem etkinliği (energeia) olarak konumlandırmaktadır. Bu bağlamda makale, dostluğun etik sınırlarını aşarak onun varlık felsefesi, epistemoloji ve Tanrısal etkinlik (theoria) ile olan köklü ilişkisini irdelemektedir. Aynı zamanda dostluğun insan ruhunun yetkinleşme sürecindeki vazgeçilmez rolünü ortaya koymaktadır. Araştırmanın teorik çerçevesini, Aristotelesçi teleolojinin en yüksek gayesi olan mutluluğun doğası oluşturmaktadır. Metin analizi ve kavramsal çözümleme yönteminin benimsendiği bu çalışmada, Aristoteles’in dostluk anlayışının İslam ve Batı düşüncesindeki tarihsel yansımalarından ziyade, doğrudan filozofun kendi metinlerindeki ontolojik kökenlere odaklanılmıştır. Bu yönüyle araştırma, dostluğu genellikle etik ve politik bağlamda ele alan literatürden ayrılarak, konuyu eksiklik, potansiyel-fiil ve Tanrısal temaşa ilişkisi üzerinden temellendiren özgün bir metafizik okuma sunmayı hedeflemektedir. Filozofun sisteminde mutluluğun "kendine yeterlilik" (autarkeia) ilkesiyle tanımlanması, felsefi bir paradoksu beraberinde getirmektedir. Buna göre eğer en yüce iyi, kendine yeten, eksiksiz ve hiçbir dışsal unsura muhtaç olmayan bir durumu ifade ediyorsa, erdemli ve mutlu bir birey neden dosta ihtiyaç duymaktadır? Bu soru ekseninde çalışma, Tanrısal kendine yeterlilik ile insani kendine yeterlilik arasındaki ontolojik ayrımı merkeze almaktadır. Tanrı, salt düşünce (nous) ve "hareketsiz hareket ettirici" olarak kendi kendisini temaşa ederken insan, doğası gereği ilişkisel ve eksik bir varlıktır. Dolayısıyla insan, "kendini bilmek" (gnothi seauton) ve kendi erdemli eylemlerini nesnel bir şekilde gözlemleyebilmek için bir dış referansa, yani Aristoteles’in ifadesiyle "başka bir ben" (allos autos) olan dosta muhtaçtır. Bu noktada dostluğun, etik bir ihtiyaç olmanın ötesinde ontolojik bir zorunluluğa dönüşmesi, Aristotelesçi insan anlayışının bütüncül yapısını gözler önüne sermektedir. Nitekim bireyin ruhu, potansiyel halde taşıdığı erdemleri ancak gerçek bir dostluk ilişkisinde fiile dönüştürebilmekte ve kendi varlığını bir bütün olarak kavrayabilmektedir. Çalışmada öncelikle dostluğun fenomenolojik türleri (yarar, haz ve erdem dostluğu) analiz edilmekte, Aristoteles’in klasik üçlü ayrımının ötesinde, ilişkinin "karşılıklılık" ve "denklik" esasına dayalı ontolojik yapısı incelenmektedir. Özellikle erdem dostluğunun, değişmez ve kalıcı bir töz olan "karakter" üzerine inşa edilmesi, onu geçici hazların ötesinde metafiziksel bir zemine taşımaktadır. Bu bağlamda dostluk, sadece toplumsal adaleti sağlayan bir mekanizma değil, seven ve sevilen arasında ruhsal bir birlik (teklik) kuran ve Empedoklesçi "benzer benzeri sever" ilkesiyle kozmik bir uyumu yansıtan bir yapı arz etmektedir. Baba-oğul ilişkisi ile Tanrı-insan ilişkisi arasında kurulan analoji, dostluğun yaratılış ve varoluş hiyerarşisindeki yerini göstermesi açısından kritik bir önem taşımaktadır. Makalenin odak noktası, dostluğun epistemolojik ve teolojik işlevinin ortaya konulduğu bölümdür. İnsan, gözün kendini doğrudan görememesi gibi, kendi erdemli eylemlerini ve ruhunu doğrudan temaşa etme yetisine tam anlamıyla sahip değildir. Bu noktada erdemli dost, kişinin kendi varoluşunu seyrettiği bir ayna işlevi görmektedir. Bu seyir, sadece psikolojik bir tatmin değil, insanın Tanrısal olana en çok yaklaştığı an olan tefekkür (theoria) hayatının sürdürülebilirliği için bir zorunluluktur. Akli erdemlerin gelişimi ve hakikatin temaşası, ancak dostluğun sağladığı entelektüel ve manevi ortaklık zemininde mümkün olmaktadır. Sonuç olarak bu inceleme, Aristoteles’te dostluğun pratik bir ihtiyaçtan öte, insanın içindeki Tanrısal doğayı (nous) gerçekleştirmesine aracı olan metafizik bir köprü olduğunu savunmaktadır. Dostluk, bireyi "çokluk" âleminden ve biyolojik zorunluluklardan kurtarıp, erdem ve hakikat birliği içinde "Bir" olana, yani Tanrısal temaşaya yönelten en yüce insan etkinliğidir. Dolayısıyla philia, philosophia (bilgelik sevgisi) ile aynı kökten beslenerek, insanı nihai gayesine ulaştıran kutsal bir bağ olarak tebarüz etmektedir.
Keywords
Abstract
This study aims to examine the concept of friendship (philia), which holds a central position in Aristotle's moral philosophy, not only as a social, psychological, or political phenomenon but also in the context of its metaphysical background and ontological necessity. Defining humans as inherently "political animals" (zoon politikon), Aristotle positions friendship as a necessary external good and, at the same time, a virtuous activity (energeia), beyond being a means of ordinary pleasure, in achieving the individual's ultimate goal of happiness (eudaimonia). In this context, the article transcends the ethical boundaries of friendship and examines its profound relationship with ontological philosophy, epistemology, and divine activity (theoria). It also reveals the indispensable role of friendship in the process of human soul perfection. The theoretical framework of this research is the nature of happiness, the highest goal of Aristotelian teleology. This study, employing textual analysis and conceptual interpretation methods, focuses not on the historical reflections of Aristotle's understanding of friendship in Islamic and Western thought, but rather on its ontological origins directly within the philosopher's own texts. In this respect, the research aims to offer an original metaphysical reading that deviates from the literature that generally addresses friendship in ethical and political contexts, grounding the subject in the relationship between lack, potential-actual, and divine contemplation. The definition of happiness in the philosopher's system through the principle of "self-sufficiency" (autarkeia) raises a philosophical paradox. Accordingly, if the highest good represents a self-sufficient, complete, and independent of any external factors, why does a virtuous and happy individual need friends? This study centers on the ontological distinction between divine self-sufficiency and human self-sufficiency. While God contemplates himself as pure thought (nous) and the "unmoved mover," humans are inherently relational and incomplete beings. Therefore, humans need an external reference—an "other self" (allos autos), as Aristotle puts it—to "know themselves" (gnothi seauton) and objectively observe their own virtuous actions. At this point, the transformation of friendship beyond an ethical need into an ontological imperative reveals the holistic nature of the Aristotelian understanding of humanity. Indeed, the individual's soul can only actualize its potential virtues and grasp its existence as a whole within a true friendship. This study first analyzes the phenomenological types of friendship (benefit, pleasure, and virtuous friendship), and beyond Aristotle's classical tripartite distinction, examines the ontological structure of the relationship based on "reciprocity" and "equivalence." In particular, virtuous friendship's foundation on "character," an immutable and enduring substance, elevates it to a metaphysical foundation beyond temporary pleasures. In this context, friendship is not merely a mechanism for ensuring social justice; it also establishes a spiritual unity (oneness) between the lover and the beloved, reflecting a cosmic harmony in line with the Empedoclean principle of "like loves like." The analogy between the father-son relationship and the God-human relationship is critical in demonstrating friendship's place in the hierarchy of creation and existence. The focus of this article is the section that explores the epistemological and theological functions of friendship. Just as the eye cannot see itself directly, humans do not fully possess the ability to contemplate their own virtuous actions and soul directly. At this point, a virtuous friend functions as a mirror through which one contemplates one's own existence. This contemplation is not merely a psychological fulfillment, but a necessity for the sustainability of a life of contemplation (theoria), the moment when one comes closest to the Divine. The development of rational virtues and the contemplation of truth are only possible within the intellectual and spiritual partnership provided by friendship. Ultimately, this study argues that, in Aristotle, friendship is more than a practical need, but a metaphysical bridge that enables humans to realize their divine nature (nous). Friendship is the supreme human activity, liberating the individual from the realm of "multiplicity" and biological imperatives and directing them toward the "One"—that is, toward Divine contemplation—in the unity of virtue and truth. Therefore, philia, nourished by the same root as philosophia (love of wisdom), emerges as a sacred bond that leads humans to their ultimate goal.
